Δημιουργική+γραφή

=Μάθημα δημιουργικής γραφής με τον Αλέξανδρο Παπαδιαμάντη= Νίκος Παπανδρέου, 2007: //Ιστορίες της τσέπης//, Αθήνα: Καστανιώτης (σελ. 78-82)

Πριν από μερικά χρόνια δίδασκα «δημιουργική γραφή» σε ένα ελεύθερο εργαστήριο. Σκοπός του μαθήματος ήταν να συζητάμε διάφορες τεχνικές που έχουν να κάνουν με τη συγγραφή μελετώντας άλλους φτασμένους συγγραφείς. Τέτοιου είδους μαθήματα δε συνηθίζονται στη χώρα μας, αλλά έχουν μεγάλη επιτυχία στο εξωτερικό όπου έλκουν πολλούς επίδοξους αλλά και εν ενεργεία συγγραφείς. Με αφορμή την πρόσφατη ανάγνωση ενός διηγήματός του φαντάστηκα πώς θα ήταν αν είχε έρθει ο ίδιος ο συγγραφέας σε ένα από τα μαθήματά μου. - «Χαίρομαι που σας βλέπω στο μάθημα, κύριε… Παπαδιαμάντη είπαμε; Ας αρχίσουμε με μερικές ασκήσεις για να εντοπίσουμε τις αδυναμίες αλλά και τα δυνατά σημεία του γραπτού σας λόγου, αν επιτρέπετε. Πώς;… Μάλιστα, η καθαρεύουσα επιτρέπεται. Μου αρέσουν πολύ οι προτάσεις όπου οι λέξεις ξεκινάνε με το ίδιο γράμμα, που έχουν δηλαδή παρήχηση. Μήπως, κύριε Παπαδιαμάντη, έχετε κανένα τέτοιο παράδειγμα πρόχειρο;» - «Ανέβαινα ασθμαίνων τον ανήφορον». - «Τρία άλφα στη σειρά. Σκέτη ποίηση, θα έλεγα. Μπορείτε να μου πείτε μερικές προτάσεις με μεταφορικές έννοιες ή με παρομοιώσεις δικής σας έμπνευσης;» - «Αλλά που ν’ ακουσθή! Έπρεπεν όρνεον τι ή πελεκάν της ερήμου να ευρεθή πρόθυμον να παραλάβη επί πτερύγων την φωνήν μου, διά να την μεταφέρη εκεί κάτω ως κωδωνίζουσαν κλαγγήν». - «Μου αρέσει πολύ αυτή η εικόνα, κύριε Παπαδιαμάντη. Τη φωνή μου να την κουβαλάει στα φτερά του ένα πουλί για να με ακούσουν. Μήπως έχετε και κάποιο άλλο παράδειγμα;» - «Όλος ο βράχος άνωθεν στάζει ωσάν από ρευστούς μαργαρίτας και το γλυκύ κελάρυσμα του νερού αναμειγνύεται με το λάλον μινύρισμα των κοσσύφων». - «Βλέπω μια ιδιαίτερη χρήση της γλώσσας, κύριέ μου, εκτός από την παρομοίωση του νερού που στάζει σαν ρευστές μαργαρίτες. Αλλά εκείνο που με ενθουσιάζει είναι το λάλον μινύρισμα – δηλαδή το σιγανό κλάμα των κοτσυφιών. Πιστεύω όμως ότι δεν μπορεί να πει κανείς “είμαι συγγραφέας” αν ο γραπτός του λόγος δεν προκαλεί τουλάχιστον δύο ή τρεις από τις πέντε αισθήσεις μας. Με ποια από τις πέντε αισθήσεις μας θα θέλατε να ξεκινήσετε; Με την ακοή; Έχετε κανένα παράδειγμα πρόχειρο;» - «Ο χείμαρρος ερρόχθει, έβρυσε και κατεφέρετο μετά κρότου κ’ εκυλίετο σχηματίζων δύο καταρράκτας, κυρίαρχος εις την σιγήν της νυκτός. Ο κρότος εκείνος ενέσπειρε φόβο εις την ψυχήν μου, ήτις ανεγνώριζε παρ’ εαυτή ομοιότητα με το ρεύμα εκείνο. Εδεσπόζετο όλη από εν ύπουλον πάθος, καθώς το βαθύ ρεύμα και η σιγή της νυκτός εδεσπόζοντο από ένα δούπον υπόκωφον». - «Έχουμε και λέμε – το ερρόχθει και το καταρράκτας από μόνα τους προκαλούν ήχους, αλλά επίσης και ο κρότος και εκείνο το τελευταίο υπόκωφο δούπον. Από όραση πώς πάμε; Καμιά σκηνή που μπορούμε να τη δούμε μπροστά μας;» - «Ο πατήρ μου, έκφρων, έτρεχε, φορών μόνο το ζωστικόν του, ασκεπής την κεφαλήν, με την κόμην ανεμίζουσαν… Μικρή επήδα από βράχον σε βράχον, έτρεχεν από κολπίσκον εις κολπίσκον, κάτω εις τον αιγιαλόν, έβγαζε κοχύλια, κ’ εκυνηγούσε καβούρια». - «Κύριε Παπαδιαμάντη, ομολογώ ότι βλέπω τον πατέρα σας, αλλά και το κοριτσάκι σαν να ήταν εδώ μπροστά μου. Ξέρετε, ένα από τα πρώτα πράγματα που μαθαίνουν οι ζωγράφοι είναι το πώς πρέπει να χρησιμοποιούν το φως. Έχετε ασχοληθεί καθόλου με αυτό; Μπορείτε να μου δώσετε ένα παράδειγμα πώς χειρίζεστε το ελληνικό φως; Όχι τίποτα σπουδαίο, μην κάνετε τον κόπο, μια απλή πινελιά φτάνει». - «Αι ακτίνες του ηλίου έπαιζαν, εβουτούσαν, εχόρευαν εις τον αφρόν του κύματος». - «Από όσφρηση τι έχετε για να μυρίσω;» - «Βαθύ άρρητον άρωμα, ωσάν απ’ όλα τα θυμάρια, τας μυρσίνας, και τ’ άγρια άνθη του βουνού, μαζευμένα εις ένα σωρόν…» - «Ξέρετε, πολλοί συγγραφείς σήμερα υστερούν στα ρήματα. Τι εννοώ; Πρώτα απ’ όλα χρησιμοποιούν παθητική φωνή. Άλλες φορές ξεχνάνε εντελώς το ρήμα, ως ένδειξη μιας σύγχρονης αντίληψης. Εμείς οι παλιομοδίτες όμως γνωρίζουμε ότι πρόταση χωρίς ρήμα δεν υπάρχει, όπως μάθαμε στο Δημοτικό. Αν είχατε την ατυχία να πιάσετε κάποιο βιβλίο των ημερών μας, θα σας εξέπλησσε πιστεύω η στενότητα της γλώσσας. Υπάρχουν πολλοί που θέλουν να λένε ότι είναι συγγραφείς, αλλά δεν καταλαβαίνουν τη δύναμη της σωστής χρήσης του ρήματος. Τα ρήματα σπρώχνουν το κείμενο, τα ρήματα κινούνται, χτυπάνε, χαμογελάνε, κλαίνε, αρνούνται, πετάνε, πονάνε, καμαρώνουν, τρέχουν και πηδάνε – είδατε πώς με εμπνεύσατε; Σας ακούω, κύριε Παπαδιαμάντη, θέλω να ακούσω προτάσεις γεμάτες ρήματα». - «Τα παιδιά κατέβαινον, έτρεχον, εχάνοντο, εκυλίοντο, οιονεί, τον κατήφορον, κ’ εκυνηγούσαν τα καβούρια μέσα εις τους διάφορους λάκκους του νερού. Έτρεχα, επλανώμην κ’ εγώ κατόπιν των. Έψαχνα να εύρω καβούρια». - «Μετράω οχτώ ρήματα σε δυο μόνο προτάσεις. Εύγε! Μπορείτε να μου γράψτε όμως μια πρόταση χρησιμοποιώντας ένα κοινό ρήμα με καινούργιο τρόπο; Ποιο ρήμα είπατε ότι θέλετε να προσέξω; Το ρήμα διανέμω; Δεν ακούγεται καθόλου λογοτεχνικό. Σαν να προέρχεται από το χώρο της οικονομίας. Σας ακούω». - «Το μελιχρόν φως επέχριε μόνον τας στέγας των οικιών και το διενέμοντο, ως πενιχράν κληρονομίαν, τα δωμάτια, τα μπαλκόνια και οι γάστρες ανθέων. Δι’ ημάς κάτω εις το λιθόστρωτον δεν έφθανε να κατέλθη ευμενής ακτίς». - «Καταλαβαίνω τώρα γιατί διαλέξατε εκείνο το “διενέμοντο”, γιατί στην πρότασή σας το φως είναι ένα σπάνιο είδος, που πρέπει να μοιραστεί σαν μια φτωχή κληρονομιά. Μπορείτε να χρησιμοποιήσετε λέξεις καθημερινές με ασυνήθιστο τρόπο;» - «Έπληττε τας πραείας ηχούς ο φθόγγος του αυλού και της λύρας… Ο σκύλος εξέπεμπε γογγυσμούς συνεσταλμένης επιθυμίας… Εκοιμάτο χορευτόν και νανουρισμένον ύπνον…» - «Μπορείτε παρακαλώ να με βοηθήσετε και μένα για εμπλουτίσω το λεξικό μου; Το λεξικό του Μπαμπινιώτη δε μου αρκεί. Θέλω κι άλλα, ασυνήθιστα ρήματα. Τι έχετε να μου προτείνετε; - «Γλυκοφιλώ, ραβδίζω, μορμυρίζω, θαλασσοπλήττει, φυλλορροεί». - «Εκτός από τα ρήματα έχετε να μου προσφέρετε σπάνια επίθετα και ουσιαστικά;» - «Στυφοκύδωνο, ποικιλόπτερος, μελίχρυσο, βόστρυχος, κοράλλινα, νυκτολάλον». - «Είναι φανερό τελικά ότι πρέπει εσείς να έρθετε εδώ πάνω στην έδρα και εγώ να πάρω τη θέση του μαθητή».